Bu iki kavramı sıklıkla karıştırırız; endüstriyel gıda ile gıda endüstrisi. Oysa aralarındaki fark hayatidir. Biri modern medeniyetin sürdürülebilirliği için gereken altyapı, diğeri ise bu altyapıyı kullanarak ödül sistemimizi paraya tahvil eden ticari yaklaşımdır. Başka bir deyişle: biri devletin düzenleme sorumluluğundaki kitle beslenme sistemi, diğeri tüketici olarak bizim bilinçli tercihlerimize bağlı olan ultra-işlenmiş ürünler dünyası.

Endüstriyel gıda, 8 milyar insanın düzenli beslenmesini sağlayan devasa sistemdir. İnsanlığın 10 binlerce yıllık temel problemini yani açlığı büyük ölçüde çözmüştür. Gıda endüstrisi ise fast food’lar ve abur cuburlar aracılığıyla dopamin merkezini( ödül sistemini) uyararak aşırı tüketim riskini artırır. Bağımlılık benzeri bir durum yaratır.

Büyük Sıçramalar ve Çift Yönlü Olaylar

İnsanlığı hem kültürel hem de beslenme anlamında değiştiren kritik dönüm noktaları olmuştur:

• Ateşin kontrolü

• Tarım devrimi ve yerleşik hayat

• Yazının icadı

• Sanayi devrimi ve endüstriyel gıda

Bu denli büyük olaylar, vahşi doğaları ile hem faydaları hem de zararları beraberinde getirmiştir. Ancak hiçbirinden vazgeçmedik: Ateş insanları yakıyor diye ateşten vazgeçmedik. Tarım çeşitliliği azaltıyor ve güç belli ellerde toplanıyor, zalimleri doğuruyor diye tarımdan vazgeçmedik. Yazıyla sahtekarlık yapılıyor diye yazıdan vazgeçmedik.

Endüstriyel gıdadan da vazgeçemeyiz. Bugün “ne yiyeceğim” sorusu yerine “neyi yiyeceğim” sorusunu sorabilmemiz, işte bu sistemin eseridir.

Risk Azaltma ve Fayda Maksimizasyonu

Her zaman yaptığımız gibi, zararları azaltıp faydaları artırmanın yollarını arıyoruz. Ateşi günden güne nasıl daha iyi kontrol ettiysek, endüstriyel gıdayı da geliştiriyoruz. Bugünün endüstriyel gıdası, 50 yıl öncekiyle aynı değil. Uygun limitler belirleniyor, güvenli aralıklar test ediliyor ve yanlış bilgiler düzeltiliyor.

Risk yok mu? Elbette var. Ama en büyük risk endüstriyel gıdanın kendisinden değil, denetimsizlikten ve pestisit kalıntısının yüksekliğinden kaynaklanır. Avrupa’ya gittiğinizde kafanız kadar salatalık yerken aklınıza pestisit veya hormon gelmez. Çünkü oradaki denetimlere ve çiftçiye güvenirsiniz. İşte sorun burada: sistem değil, sistemin işleyişi ve ahlak.

Gıda Endüstrisi: Asıl Problem

Gıda endüstrisi ise endüstriyel gıdayı alıp yağ, tuz ve şekerle birleştirerek beyninizi manipüle eden besinleri size servis eder. Üstelik bunu sadece ürünün içeriğiyle değil, etrafınızı saran gıda çevresini tasarlayarak da yapar. Agresif reklam kampanyaları, market raflarının stratejik dizilimi ve her an her yerde bu ürünlere ulaşabilme kolaylığı ile karar mekanizmalarınızı kuşatır.

Ultra-işlenmiş gıdalar (Fast-Food, abur cubur vs.) işte asıl temel problem budur. Bunların tüketimini sınırlamak ve azaltmak asıl hedef olmalı. Bu ise kendimizle ve hazlarımızı yönetmemizle ilgili bir durumdur. Ölçülü olabildiğimizde, uygun porsiyonda ve sıklıkta durabildiğinizde, bu tür besinler bile hayatınızda olsa o kadar sorun yaşamazsınız.

Endüstriyel Gıda: Mecburiyet mi?

Evet, büyük oranda mecburuz. Çünkü 8 milyar nüfuslu bir dünyanın belirli bir standarda ihtiyacı var. Organik üretim faydalarının yanında biraz da risk barındırır; bu sene ne verim vereceğini, hangi boy ve standartlarda tahmin edemediğiniz tohumlar ekmek, tohumlar daha besleyici daha sağlıklı olsa bile risklidir. Bugün Rusya veya Ukrayna gibi büyük üretici bölgelerde verim ciddi biçimde düşerse, küresel gıda arzı bundan etkilenir; fiyatlar yükselir ve birçok ülkede gıda güvenliği tartışmaları gündeme gelir. Bu nedenle küresel ölçekte üretim sistemlerinin belirli bir verim ve öngörülebilirlik standardını koruması büyük önem taşır. Organik üretim bazı avantajlar sunsa da, yalnızca buna dayalı bir sistemin bugün 8 milyarlık dünyanın gıda ihtiyacını karşılayıp karşılayamayacağı tartışmalıdır.

Ata tohumları veya yerel çeşitlerin güçlü yönleri vardır; besin çeşitliliği ve genetik zenginlik açısından değerli olabilirler. Ancak verim, ürün standardı ve hastalıklara dayanıklılık açısından modern ıslah edilmiş çeşitlere göre daha değişken sonuçlar verebilirler.

Filozof William James pragmatizmi bu durumu şöyle özetlemiştir: “Bir fikrin anlamı, onu kabul etmenin pratik sonuçlarında yatar.”

“Doğru ama gerçekçi olmayan bilgilerin de bir yalandan farkı yoktur.”

Yani bu belirsizlik, 8 milyarlık dünyanın konusu değildir, belki 300-400 milyonluk bir nüfusta bu risk alınabilir. Modern, standart tohumculuk ve endüstriyel üretim, küresel gıda güvenliğinin temelidir. Öngörülebilirlik, milyarlarca insanın günlük ekmeğini garanti altına alır.

Ancak bu devasa sistemin gelecekte de öngörülebilir kalması ve bu garantiyi sürdürebilmesi; su kaynaklarının doğru yönetimine, toprak verimliliğinin korunmasına, kısacası ekolojik sürdürülebilirlik ilkelerine kendini entegre etmesine bağlıdır. Tıpkı ateşi kontrol etmeyi öğrendiğimiz gibi, şimdi de bu üretim mekanizmasının doğayla olan uzun vadeli dengesini kurmayı öğrenmek zorundayız.